KSIĄŻKI

Anatomia upadku: „Kobieta z kamienia” Tariqa Alego

Rodzina niczym mikrokosmos odzwierciedlający przemiany zachodzące w kraju. Upadek imperium widziany przez pryzmat jednej tureckiej rodziny. Kobieta z kamienia to pełna melancholii i subtelnego wdzięku opowieść o straconych złudzeniach, miłości i zemście, ale przede wszystkim gorzka refleksja na temat zmian, które czasem przychodzą zbyt późno.

Koniec XIX wieku to czas powolnego upadku Imperium Osmańskiego. Krajem targają konflikty wewnętrzne, a w efekcie powstań narodowowyzwoleńczych spod tureckiej władzy uwalniają się kolejne kraje m.in. Grecja. Na mocy postanowień kongresu berlińskiego w 1878 roku Turcja traci niemal wszystkie posiadłości na Bałkanach, a także w Tunezji i Egipcie. W kraju narasta niezadowolenie z władzy sułtana, pojawiają się ruchy i organizacje domagające się reorganizacji państwa. Muzułmańska tradycja ściera się z europejską myślą polityczną i filozoficzną. Wśród licznych organizacji modernistycznych na czoło wybijają się zwłaszcza ruchy Młodych Osmanów i Młodoturków rozczarowanych efektami reform epoki Tanzimatu. Domagają się oni bardziej demokratycznych reform, wprowadzenia konstytucji i systemu parlamentarnego. W zakresie obyczajowości i życia społecznego głoszą hasła liberalne i postępowe, chcą doprowadzić do zmiany sytuacji kobiet i uczynić je równoprawnymi obywatelkami i uczestniczkami życia politycznego i społecznego. W powieści Kobieta z kamienia, trzeciej części Kwintetu muzułmańskiego, wszystkie te przemiany odzwierciedlają losy rodziny Iskandera Paszy, które od ponad pięciuset lat splatają się z losami Imperium Osmańskiego.

Kobieta z kamienia

Turcja, 1899 rok. Na wieść o chorobie Iskandera Paszy do ojczyzny zjeżdżają rozproszeni po świecie członkowie rodu. Panujące w Stambule nieznośne upały sprawiły, że cała familia zgromadziła się w letniej rezydencji rodu nad morzem Marmara. Po dziesięciu latach niełaski na łono rodziny powraca też Nilofer, córka Iskandera Paszy. Dziewczyna nie miała kontaktu z ojcem od czasu, gdy uciekła z domu, by poślubić ubogiego greckiego nauczyciela i poetę. Z biegiem lat Nilofer zrozumiała, że jej ucieczka z Dimitriosem podyktowana była nie miłością, lecz pragnieniem uwolnienia się spod kurateli surowego ojca. Teraz pragnie zakończyć nieudane małżeństwo i z dwójką dzieci wrócić pod opiekę rodziców. W letniej rezydencji poznaje jednak Selima, któremu oddaje swe serce i ciało. Przebywając w rodzinnym domu Nilofer poznaje, skrzętnie dotąd ukrywane, rodzinne sekrety, wysłuchuje opowieści o zawiedzionych miłościach, pragnieniu zemsty, próbach budowy kruchego szczęścia na gruzach nieudanej przeszłości. Na nowo zżywa się z rodziną, odkrywa nieznane oblicze swego ojca, staje się podporą dla braci. Angażuje się także w ruch młodoturków, którego członkiem jest jej przyrodni brat Halil. Przez dziesięć lat jej nieobecności w rodzinie zaszły istotne zmiany: urodziły się dzieci, rozpadły małżeństwa… Tylko jedna rzecz pozostała niezmienna: kobieta z kamienia – posąg, który od setek lat stoi w otaczającym rezydencję ogrodzie. Od zawsze kamienna kobieta była powiernicą kobiet z rodziny Iskandera Paszy, które opowiadały jej o swoich problemach, marzeniach i zawiedzionych nadziejach. To jej Nilofer zwierza się ze swoich uczuć do Selima i obawy przed gniewem ojca. Dziewczynę czeka jednak niespodzianka: Iskander Pasza jest bowiem niezwykle zadowolony z wyboru córki, mimo że jego drugi zięć nie może się pochwalić szlacheckim pochodzeniem. Tariq Ali nie daje jasnej odpowiedzi na pytanie o przyczynę zgody Iskandera Paszy na ponowny mezalians jego córki. Daje jednak do zrozumienia, że arystokratą kierowała nie tylko niechęć do ponownej utraty Nilofer, ale i akceptacja zmian zachodzących w tureckim społeczeństwie. Czyż jednak potomek Yusufa Paszy, wygnanego nad morze Marmara za publiczną krytykę sułtana, może pozostawać ślepy na konieczność reformy państwa? Za zgodą Iskandera Paszy spotkanie w letniej rezydencji staje się dla członków rodu oraz ich przyjaciół okazją do analizy przyczyn upadku Imperium Osmańskiego oraz dyskusji nad przyszłością państwa i kultury osmańskiej. Dom nad morzem staje się ostoją spokoju i normalności w kraju ogarniętym przez chaos i niepewność jutra. Dziwne to miejsce, i fascynujące zarazem – miejsce, w którym życie toczy się leniwie mimo gwałtowności wydarzeń historycznych, a tradycja przodków podaje rękę europejskiej nowoczesności. Rodzina Iskandera Paszy to Turcja w miniaturze; losy każdego z jej członków odzwierciedlają zmiany zachodzące w rozpadającym się imperium: emancypację kobiet, odchodzenie w przeszłość patriarchalnego systemu społecznego, zwycięstwo demokracji. Rodzina rozpada się w wyniku wewnętrznych konfliktów, spowodowanych przede wszystkim despotyzmem głowy rodu i hołdowaniu przestarzałej tradycji. Z kryzysu wychodzi jednak silniejsza i bardziej zżyta.

Podobnie jak w poprzednich tomach Kwintetu muzułmańskiego tak i w Kobiecie z kamienia akcja toczy się spokojnie, momentami wręcz leniwie, niczym życie w letniej rezydencji Iskandera Paszy, gdzie ceni się długie spacery w świetle księżyca, poobiednie sjesty i wieczorne słuchanie opowieści. Szkatułkowa budowa powieści, w której jedna historia wynika z poprzedniej, przywodzi na myśl klasykę arabskiej literatury, czyli Baśnie tysiąca i jednej nocy. W Kobiecie z kamienia nie ma jednak jednej narratorki, Szeherezadą każdego dnia staje się inny członek rodziny, który opowiada historię swojego życia. W powieści W cieniu drzewa granatu Tariq Ali uwodził czytelnika ulotną wizją raju na ziemi, w Księdze Saladyna – bezpretensjonalnym dowcipem, a w Kobiecie z kamienia – pełną melancholii i czułości atmosferą otaczającą rezydencję nad morzem Marmara.

Advertisements

2 thoughts on “Anatomia upadku: „Kobieta z kamienia” Tariqa Alego

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s