W PONIEDZIAŁEK DOOKOŁA ŚWIATA

Japoński serial telewizyjny asadora i jego misja

Stendhal twierdził, że powieść to zwierciadło przechadzające się po gościńcu. W XXI wieku funkcję tę przejęły od literatury seriale telewizyjne.

Współczesnym zwierciadłem są głównie seriale obyczajowe, takie jak rodzime Świat według Kiepskich, M jak miłość, czy Klan, choć i w produkcjach kryminalnych można znaleźć dobrze zarysowane tło społeczno-obyczajowe. Możemy zżymać się na ich znikome wartości artystyczne, z punktu widzenia socjologii stanowią one jednak ciekawe źródło społecznej obserwacji. Japonia, pod tym względem, w niczym nie różni się od Polski. Również w Kraju Kwitnącej Wiśni seriale stanowią istotny element telewizyjnych ramówek. O ile jednak polskie seriale zdają się być wzorowane na amerykańskich „operach mydlanych” – nadawanych latami w niemal nie zmienionej formie tasiemcach – o tyle Japończycy preferują krótsze formy. Zarówno jeśli chodzi o ilość odcinków, jak i czas ich trwania. Szczególną formą japońskiego serialu są tzw. asadora – seriale poranne, nadawane od ponad pół wieku przez telewizję NHK. Pierwsza tego typu produkcja, czarno-biała Musume to watashi, została wyemitowana w 1961 roku. Stanowiła ona telewizyjną odpowiedź na seriale radiowe oraz powieści w odcinkach, drukowane na łamach prasy. Serial emitowany był pięć dni w tygodniu – od poniedziałku do piątku – o 8.40, a każdy odcinek trwał 20 minut. Przy drugim serialu typu asadora NHK zmieniła godzinę emisji na 8.15, a także skróciła czas trwania odcinka o pięć minut. Obecnie seriale poranne emitowane są od poniedziałku do soboty o 8.15, oraz powtarzane o 12.45. Każdy odcinek trwa około piętnastu minut. Zazwyczaj jeden serial wyświetlany jest przez dwa sezony – od kwietnia do września, lub od października do marca, co daje ok. 160 odcinków. Największy sukces odniósł trzydziesty pierwszy serial poranny, Oshin, wyświetlany także w polskiej telewizji. Na antenie NHK pojawił się w kwietniu 1983 roku. Historię biednej dziewczynki z japońskiej prowincji, tytułowej Oshin, oglądała ponad połowa Japończyków.

d00094_ph03
Kobayashi Ayako jako tytułowa bohaterka serialu „Oshin” (1983)

W przeciwieństwie do polskich seriali obyczajowych, japońskie asadora nie ograniczają się wyłącznie do odzwierciedlania rzeczywistości społecznej Kraju Kwitnącej Wiśni. Seriale poranne mają ambicję ową rzeczywistość kreować: wpływać na sposób myślenia Japończyków i katalizować zmiany społeczne. Aby zrozumieć o jakie zmiany chodzi, wystarczy przyjrzeć się głównym bohaterom, a właściwie bohaterkom tych seriali. Protagonistkami asadora są bowiem niemal bez wyjątku kobiety. Może się wydawać, że dzieje się tak ze względu na porę emisji: o ósmej rano przed telewizorami mogą bowiem zasiąść wyłącznie kobiety. Mimo, że pozycja społeczna Japonek w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat uległa znacznym zmianom, odsetek pracujących kobiet jest wciąż bardzo niski. Obecnie wynosi on 41 proc., przy czym aż jedna trzecia z tego, to kobiety samo zatrudnione, a więc mające nielimitowany czas i elastyczne godziny pracy. Kobiety bardzo często rezygnują z kariery zawodowej po wyjściu za mąż, co wciąż jest społecznie akceptowane, a nawet oczekiwane. Po wyprawieniu męża do pracy, i dzieci do szkoły, mogą więc zająć się oglądaniem porannych seriali. I tu napotykają nieco inną rzeczywistość, która sugeruje, że to tematyka seriali determinuje czas jego emisji, a nie odwrotnie.

Aby w pełni zrozumieć misję seriali porannych, należy przyjrzeć się bliżej sytuacji kobiet w Japonii. Role i pozycję społeczną Japonek wyznacza konfucjańska tradycja etyczna, która podporządkowuje kobietę mężczyźnie. Idee konfucjańskie pojawiły się w Japonii w VII wieku, i znalazły odzwierciedlenie w tzw. reformie ery Taika. To właśnie owa reforma pozbawiła kobiety prawa do pełnienia funkcji publicznych oraz ograniczyła ich nadziały ziemi. Kobiety realizowały się jako pisarki, poetki, oraz organizatorki i swego rodzaju spiritus movens życia dworskiego. Kolejną zmianę w ich sytuacji społecznej przyniosła epoka Heian, wraz z dojściem do władzy samurajów. Był to czas walk wewnętrznych, i permanentne zagrożenie atakiem wroga stało się pretekstem do odebrania kobietom prawa własności i dziedziczenia na rzecz męskich członków rodziny. Kobiety stały się narzędziem w rękach mężczyzn, prowadzących gry polityczne – wydawane pod przymusem za mąż, często stanowiły spoiwo politycznych mariaży. Wychowanie w duchu konfucjańskim nakazywało dziewczętom bezwzględne posłuszeństwo wobec rodziców i męża, a z czasem nawet wobec własnych dorosłych synów. Okres Edo jeszcze dotkliwiej przyczynił się do ograniczenia praw kobiet. Najbardziej pożądanymi ich cechami stały się wówczas: pokora, powściągliwość, uległość, posłuszeństwo rodzinie i małomówność. Kobiety nie miały prawa do rozwodu, a ich wiarołomność małżeńska karana była śmiercią. Dopiero w epoce Meiji, pod wpływem kultury zachodniej, japońscy postępowi myśliciele zaczęli podnosić potrzebę zmiany sytuacji kobiet. Ich postulaty dotyczyły głównie równego dostępu do edukacji dla przedstawicieli obu płci. Kobietom pomogła zwłaszcza rewolucja przemysłowa, dzięki której wiele dziewcząt znalazło zatrudnienie w fabrykach. Powoli przed Japonkami zaczynały się otwierać drzwi do innych zawodów, a nawet do działalności politycznej. Nadal jednak w społeczeństwie panowało przekonanie, że kobieta może się realizować zawodowo jedynie do momentu zamążpójścia, potem powinna być już wyłącznie żoną i matką. Obecnie młode Japonki coraz częściej buntują się przeciwko narzuconemu im przez tradycję statusowi społecznemu. Porzucają pasywną postawę swych matek i babek, i coraz śmielej mówią o swoich pragnieniach i potrzebach – zarówno zawodowych, jak i osobistych. Japońscy socjologowie mówią nawet o pokoleniu kobiet mięsożernych – asertywnych, samodzielnych, zainteresowanych karierą i seksem, także pozamałżeńskim.

carnation-p1
Machiko Ono w roli głównej bohaterki serialu „Carnation” (2011)

Zadaniem porannych seriali NHK jest właśnie wspieranie kobiet w dążeniu do samodzielności i samorealizacji. Protagonistki asadora to kobiety aktywne, dążące do urzeczywistnienia marzeń, nawet wbrew społeczności, w której żyją. W ciągu minionych pięćdziesięciu lat NHK pokazała w ten sposób kilkadziesiąt różnych dróg rozwoju kobiet: od pilotki, przez pierwszą japońską gwiazdę muzyki pop, do astronautki. Kobiety z porannych seriali zmuszone są same radzić sobie w życiu z dwóch powodów: są sierotami, bądź podążają za głosem serca i realizują marzenia, co nie zawsze spotyka się ze zrozumieniem ze strony otoczenia. Serial pokazuje ich drogę do sukcesu, który osiągają na własnych warunkach. Nie oznacza to bynajmniej, że NHK zachęca kobiety do całkowitego oderwania się od ich społecznych i biologicznych ról. Wręcz przeciwnie, każdy serial podkreśla wagę posiadania rodziny, jednakże rodziny nowoczesnej, założonej na własnych warunkach, w dogodnym momencie życia. Serialowe opowieści stanowią rodzaj konsensusu między tradycją, a więc domem i rodziną, a nowoczesnością, w której kobiety nie tylko pracują zawodowo, ale wykonują prace kreatywne i pasjonujące.

Jeden z ciekawszych seriali porannych to Kānēshon (Carnation), oparty na historii pierwszej japońskiej projektantki mody, Ayako Koshino. Serial przedstawia jej losy od momentu dziecięcej fascynacji krawiectwem, przez trudy budowania własnego sklepu z zachodnia odzieżą i sukces w świecie mody, aż do śmierci w wieku 92 lat. Bohaterka serialu, Itoko Ohara, konsekwentnie realizuje swoje marzenie, a wsparcie znajduje w mężu. Razem prowadzą firmę odzieżową, i wychowują troje dzieci, a ich sukces możliwy jest właśnie dzięki współdziałaniu. Mimo, że akcja serialu rozpoczyna się w 1924 roku, przedstawia on nowoczesny model rodziny, w którym mężczyzna nie jest już panem i jedynym żywicielem żony i dzieci. Warto zwrócić uwagę, że choć Itoko jest w swym dążeniu do celu konsekwentna i wytrwała, nigdy nie traci kobiecych cech, tak bardzo pożądanych przez japońską tradycję: subtelności, delikatności i gotowości do niesienia pomocy innym. Podobnie jak większość bohaterek asadora, tak i ona stanowi swoiste połączenie kobiecości tradycyjnej z jej nowoczesną wizją.

amachan-p02
Nonen Rena jako Aki w serialu „Amachan” (2013)

Taka jest również wspomniana wcześniej Oshin, biedna dziewczynka, oddawana przez rodzinę na służbę do kolejnych domów. Pracowała tam za przysłowiową miskę ryżu, którą miała się wyżywić cała rodzina. Oshin, oczywiście, osiąga sukces – staje się bogatą właścicielką sieci supermarketów. Równie oczywiste jest, że w osiągnięciu tego sukcesu pomaga jej, kochający i wspierający mąż. Oshin mieszkała na prowincji, Itoko w Osace. To wskazuje na drugą misję śniadaniowych seriali – promowanie różnorodności geograficznej Japonii. Zadanie to osiągnęło apogeum w 2013 roku wraz z serialem Amachan, choć jest mało prawdopodobne aby jego twórcy przewidzieli taki bieg zdarzeń. Serial opowiada historię nastoletniej Aki Amano, która przeprowadza się z Tokio do rodzinnej miejscowości swojej matki, w regionie Tohoku. Tam odkrywa swoją życiową pasję i zostaje amą, czyli poławiaczką skorupiaków i jeżowców. Szybko staje się lokalną atrakcją, przyciągającą turystów z całego kraju. Tym samym dziewczyna przyczynia się do promocji i rozwoju gospodarczego regionu. Serial odniósł ogromny sukces, a Aki stała się ulubienicą Japończyków. Amachan to ilustracja ucieczki młodych ludzi ze wsi do dużych miast, który rozpoczął się w okresie japońskiego boomu gospodarczego, i trwa do dziś. Jak twierdzi scenarzysta serialu, Kankuro Kudo, młodzi ludzie pozostawiają za sobą starych dziadków i rodziców, takich jak babcia Aki. Historia Aki to standardowa opowieść ze śniadaniowego serialu, a o jej sukcesie zdecydowały właśnie dziewczęce cechy Aki, o których pisałam wcześniej: dobre serce, prostoduszność, i chęć pomocy. Jej dobroć rozkwita w pełni, gdy dziewczyna postanawia opuścić Tokio i wrócić do Tohoku, aby pomóc w odbudowie miasteczka po tragicznym w skutkach tsunami z 2011 roku. Serial zmienił się w rzeczywistość, bowiem Aki także w realnym życiu przyciągnęła turystów do Tohoku.

Seriale śniadaniowe NHK to współczesne wersje bajki o Kopciuszku. Kobieta nie jest w nich już pasywną istotą, czekającą na ratunek, ale sama bierze los w swoje ręce. Książę nie zostaje z tych opowieści całkowicie wyrugowany, zmienia się natomiast zdecydowanie charakter jego działania. Nie podaje on już gotowego rozwiązania, raczej dyskretnie usuwa przeszkody bądź podpowiada wskazówki. Tak, aby kobieta mogła samodzielnie odnaleźć zagubiony pantofelek.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s