W PONIEDZIAŁEK DOOKOŁA ŚWIATA

Cesarz jako świętość w kulturze Japonii

Cesarz Japonii jest dziś, zgodnie z konstytucją, przede wszystkim symbolem Państwa i jedności narodu, wywodzącym swoje stanowisko z woli narodu, do którego należy władza suwerenna. Już tym jednym artykułem w 1946 roku nowa ustawa zasadnicza pozbawiła cesarza boskości – przyrodzonej cechy wszystkich cesarzy w ciągu kilkunastu wieków istnienia państwa japońskiego (nawet w okresie rządów wojskowych), a potwierdzonej ostatecznie w konstytucji Meiji z 1889 roku.

Idea boskości cesarza nie wymyślili jednak restauratorzy ery Meiji; w kulturze japońskiej zakorzeniła się ona już w pierwszych latach kształtowania się cesarstwa i rodzimej japońskiej religii shinto. Shintoizm uznaje, że w mitycznych czasach nastąpiło przekazanie władzy boskiej na ziemię i że osoba będąca głową japońskiej dynastii cesarskiej została obdarzona boskim prawem sprawowania władzy – pisze Michael Jordan w książce Tajemnice kultur i religii Wschodu. Cesarz, określany mianem aragami lub arahitogami, czyli bóg widzialny, miał więc być reprezentantem bogów na ziemi.

Według japońskich legend i mitów przodkiem pierwszego cesarza Jimmu-tennō, był Ninigi-no-mikoto, wnuk Amaterasu, shintoistycznej bogini słońca, który przybył na ziemię z Wysokiej Równiny Niebios. Dziadek księcia, Takamimusubi, wcześniej przygotował ziemię, dbając by żaden z miejscowych władców nie stanął mu na drodze i dopiero potem wyprawił Ninigiego w podróż. Boscy dziadkowie zapewnili księciu eskortę bóstw, a Amaterasu wręczyła Ninigiemu zwierciadło, miecz i klejnoty mówiąc: Kraj japoński jest tym krajem, którym powinni rządzić nasi potomkowie. Idź i rządź!. Ośmiogranne zwierciadło (Yata-no kagami) i Sześcionośne Krzywulce, czyli klejnoty w kształcie kłów dzika (Yasakani-no magatama) wisiały na drzewie przed jaskinią, w której ukryła się bogini Amaterasu obrażona na swojego brata Susanoo. Miecz natomiast, nazywany przez różne źródła Trawosieczem lub Rozgarniającym Chmury, Susanoo wyciągnął z brzucha smoka Yamataorochi i podarował siostrze. Wszystkie te przedmioty, nazywane sanshū-no shinki, stały się z czasem regaliami cesarskimi i są przekazywane nowemu cesarzowi w dniu intronizacji. Święte klejnoty przechowywane są do dziś w pałacu cesarskim wraz z repliką lustra i miecza. Oryginalny Miecz Trawosiecz ma znajdować się w chrmie Atsuta, zwierciadło natomiast w świątyni Ise-jingu, gdzie oglądać je mogą tylko wtajemniczeni kapłani.

1 Amaterasu
Bogini Amaterasu

Ninigi-no mikoto zszedł z Wysokiej Równiny Niebios w prowincji Hyuga na wyspie Kiusiu i zgodnie z poleceniem babki rozpoczął rządy. To nie on jednak, a jeden z jego wnuków Kamuyamatoiwarehiko, przeszedł do historii jako pierwszy cesarz Japonii. Kamuyamatoiwarehiko miał już ponad 40 lat, gdy chcąc wypełnić boskie posłannictwo prababki Amaterasu wyruszył na podbój wschodnich terenów Japonii. Po zaciętych walkach podporządkował sobie kraj Yamato i osiadł w pałacu w miejscowości Kashihara, gdzie uzyskał godność pierwszego ziemskiego władcy. Panował blisko sto lat, a po śmierci przeszedł do historii jako Jimmu-tennō.

Potwierdzeniem statusu cesarza miały być spisane w VIII w. kroniki Kraju Kwitnącej Wiśni: Kojiki, czyli Księga Dawnych Wydarzeń, ostatecznie opracowana w 712 roku., oraz Nihongi, czyli Kronika Japonii, spisana w 720 roku. Sporządzone w okresie umacniania się władzy cesarskiej kroniki miały wyjaśniać przekazanie władzy boskiej na ziemię i uwiarygodnić pozycję cesarza jako historyczne świadectwa, a nie mity. Termin tennō – boski władca, po raz pierwszy pojawił się w Tennoki, czyli Kronikach Cesarskich, spisanych w 620 roku. Zarówno Koijiki, jak i Nihongi, potwierdzały więc boski status cesarza i nadawały jego panowaniu sakralne podstawy. Według mitów i kronik, japońska dynastia trwa nieprzerwanie od 660 roku p.n.e. do dzisiaj, a obecny cesarz Akihito jest sto dwudziestym piątym cesarzem pochodzącym z nieprzerwanej linii dynastycznej wywodzącej się od Jimmu. Cesarz był ponadto najwyższym kapłanem religii shinto i tylko on mógł dokonywać niektórych rytuałów i obrzędów. Do niego należał m.in. symboliczny akt sadzenia i zbierania ryżu.

Boskie posłannictwo nie uchroniło jednak władzy cesarskiej przed kryzysem. Spadek autorytetu cesarzy, który nastąpił już w IX wieku, spowodowany był przede wszystkim fatalnym systemem nadawania ziemi, rujnującym cesarski skarbiec oraz umacnianiem się pozycji rodów arystokratycznych. Od okresu Nara (710-794) szczególną rolę w życiu politycznym Japonii odgrywali członkowie możnego rodu Fujiwara, którzy zdobyli swoją pozycję dzięki małżeństwom swoich kobiet z cesarzami i następcami tronu. Fujiwarowie wprowadzili funkcję regenta przy małoletnim cesarzu, a z czasem także stanowisko kanclerza, co pozwoliło im sprawować realną władzę w państwie. Potęga rodu Fujiwara przygasła w XI wieku, autorytet cesarzy był już jednak poważnie nadszarpnięty i niemożliwy do odbudowania.

2 Jimmu
Cesarz Jimmu

Do całkowicie symbolicznej roli dynastia cesarska została zepchnięta w okresie rządów wojskowych. W 1192 roku wraz z uzyskaniem tytułu seii taisiogun, Yoritomo z rodu Minamoto przejął faktyczną władzę w Japonii. Funkcje państwowe cesarza zostały ograniczone do minimum, on sam pełnił jedynie rolę symboliczną. Nawet wówczas jednak, nie podważano boskiego pochodzenia i posłannictwa dynastii cesarskiej.

Krótka, bo trwająca zaledwie trzy lata, restauracja władzy cesarskiej nastąpiła w 1333 roku. Cesarz Godaigo wykorzystał wówczas okres osłabienia rodu Hōjō i obalił siogunat w Kamakurze. Po zwycięskim powrocie do Kioto, Godaigo prowadził rządy absolutne i dążył do odebrania swoim wrogom majątków i funkcji publicznych. Z takiego sposobu sprawowania władzy nie byli zadowoleni nawet dotychczasowi sojusznicy cesarza. W 1336 roku, po zajęciu Kioto przez jednego ze zbuntowanych dowódców cesarskich, Ashikagę Takauji, Godaigo uciekł do Yoshino zabierając ze sobą cesarskie regalia. Nowy cesarz znalazł się w fatalnej sytuacji, bez świętych klejnotów, miecza i zwierciadła nie mógł być bowiem uznanym za prawowitego władcę. Efektem było rozbicie panującej dynastii na dwa dwory: jeden w Kioto, drugi w Yoshino. Autorytet dynastii cesarskiej ponownie podupadł, a całkowitą władzę przejęli siogunowie z rodu Ashikaga. Sytuacja cesarzy nie zmieniła się również podczas siogunatu rodu Tokugawa, ostatniego siogunatu w historii Japonii. Tokugawa Ieyasu pozostawił jedynie, wygodne dla siebie, pozory władzy cesarskiej np. prawo nadawania inwestytury sioguom. O ile jednak pierwsi siogunowie jeździli po nią do Kioto, o tyle już czwarty przywódca z rodu Tokugawa kazał ją przywieźć do Edo.

Siogunat rodu Tokugawa przetrwał ponad dwieście pięćdziesiąt lat. Do jego upadku, w drugiej połowie XIX wieku, przyczyniły się głównie kryzys gospodarczy, przełamanie izolacji Japonii i związane z nim zainteresowanie obcych mocarstw, oraz ruch społeczny domagający się przywrócenia autorytetu cesarza. W latach 50. XIX wieku Japonia została zmuszona do podpisania umów o nawiązaniu stosunków ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki, Rosją, Wielką Brytanią, Francją i Holandią. Wywołało to niezadowolenie z rządów wojskowych, którzy dopuścili do ratyfikowania owych traktatów. Większości japońskiego społeczeństwa nie podobało się również otwarcie Kraju Kwitnącej Wiśni, czego efektem była stale zwiększająca się liczba cudzoziemców. Nasiliły się ruchy anty cudzoziemskie, opowiadające się za powrotem do rodzimych wartości i przywróceniem realnej władzy cesarza. Ruchy te czerpały z osiągnięć intelektualnych tzw. szkoły narodowej kokugaku, powstałej pod koniec XVIII wieku. Jej twórcami byli m.in. Tokugawa Mitsukuni i Motōri Norinaga, którzy głosili powrót do japońskich wartości narodowych, głównie do czystego shintoizmu. Pojawiły się hasła czcić cesarza, wypędzić barbarzyńców. Na czele zwolenników przywrócenia autorytetu cesarza stanęli młodzi samurajowie, wspierani przez przedstawicieli arystokracji dworskiej. Nastąpiła kilkuletnia wojna domowa, podczas której udało się nawet wypracować kompromisowe rozwiązanie, tzw. gokobu-gattai, czyli zjednoczenie dworu cesarskiego i bakufu (rządów wojskowych). Doktryna ta zakładała wspólne rządzenie Japonią przez cesarza i sioguna, wspieranych przez radę złożoną z panów feudalnych. Koncepcja ta nie spodobała się jednak większości samurajów i daimyō. Walki wewnętrzne trwały aż do roku 1866, gdy zmarł dotychczasowy cesarz, a na tron wstąpił Mutsuhito, niechętnie nastawiony do współpracy z siogunem. Pod naciskiem samurajów popierających cesarza, młody siogun, Yoshinobu, zrzekł się stanowiska, a zwolennicy Mutsuhito ogłosili nastanie ery Meiji, czyli Oświeconych Rządów. Restauratorzy Meiji dążyli do przywrócenia kultu cesarza i umocnienia jego pozycji w państwie. Efektem ich działań była Dainihon teikoku kempō – Konstytucja Wielkiego Cesarstwa Japonii, ogłoszona przez cesarza Mutsuhito 11 lutego 1889 roku. Data ta jest znamienna, 11 lutego 660 roku p.n.e., został bowiem intronizowany pierwszy cesarz Japonii, Jimmu. (W 1873 roku dzień ten został zresztą ustalony jako moment założenia cesarstwa). Nowa konstytucja przedstawiała cesarza jako świętego i nietykalnego potomka bogini słońca Amaterasu (sprawiając tym samym, że stał się on najwyższym bóstwem kokka-shinto, czyli shintoizmu państwowego), a także dawała mu ogromną władzę realną. Cesarz otrzymał prawo inicjatywy ustawodawczej i możliwość sankcjonowania wszystkich ustaw przyjętych przez parlament; to cesarz zwoływał odtąd parlament, zawieszał, otwierał i zamykał jego sesje oraz rozwiązywał Izbę Niższą. Konstytucja dała ponadto Synowi Niebios prawo do wydawania dekretów mających moc prawną, choć musiały one zostać zatwierdzone przez parlament. Cesarz stał się również naczelnym wodzem, posiadającym prawo do wypowiadania wojny i zawierania pokoju, nadawania tytułów szlacheckich, rang i odznaczeń oraz udzielania łaski i ogłaszania amnestii. To cesarz wreszcie, mianował i odwoływał wszystkich ministrów oraz wyższych rangą urzędników cywilnych i wojskowych.

122010-004-C2E8A74B
Cesarz Mutsuhito

Japonia jeszcze raz przeżyła restaurację władzy cesarskiej. Miało to miejsce w latach 30. XX wieku, a do historii przeszło jako Restauracja Shōwa. Japonia borykała się wówczas z kryzysem ekonomicznym, spotęgowanym przez wielkie trzęsienie ziemi, które nawiedziło kraj w 1923 roku, oraz niestabilną sytuację na arenie międzynarodowej. Wszystko to przyczyniło się do odrodzenia tendencji nacjonalistycznych w otoczeniu cesarza; uważano, że w okresie Meiji Japonia przejęła zbyt dużo wzorców z Zachodu, co doprowadziło do naruszenia kokutai, czyli japońskiego charakteru narodowego. Jedynym lekarstwem stał się więc powrót do rodzimych wartości i tradycji. Narzędziem indoktrynacji w rękach restauratorów Shōwa, podobnie jak w przypadku ery Meiji, stało się shinto państwowe. Zwolennicy restauracji Shōwa uważali, że najwyższą i najważniejszą wartością jest boski cesarz, potomek bogini Amaterasu. Należało więc przywrócić realną władzę Synowi Niebios i wyeliminować wszystkich tych, którzy naruszali kokutai.

Kres boskości cesarza, przynajmniej teoretycznie, położyła ostatecznie klęska Japonii podczas II wojny światowej. W 1945 roku Japonia stała się państwem okupowanym, a Amerykanie (praktycznie samodzielnie okupujący Kraj Kwitnącej Wiśni) dążyli przede wszystkim do rozdzielenia religii od państwa. W efekcie shinto straciło status religii państwowej, cesarz natomiast zmuszony został do publicznego wyrzeczenia się boskości. Hirohito oficjalnie zanegował swoją boską naturę w orędziu wygłoszonym w radiu. Przyjęta naprędce w 1946 roku konstytucja Japonii zapewniała o rozdzieleniu roli państwa i religii, gwarantowała również wolność wyznania. Ustawa zasadnicza zachowała instytucję cesarza, ograniczyła jednak jej rolę wyłącznie do symbolu państwa i jedności narodu japońskiego. Świadczą o tym najlepiej dwa artykuły konstytucji: art. 3 mówiący iż wszelka działalność cesarza w sprawach państwowych wymaga rady i aprobaty rządu, który ponosi za nią odpowiedzialność, oraz art. 4 głoszący że cesarz nie posiada władzy w zakresie kierowania państwem. Władza przeszła więc w ręce narodu, cesarz natomiast miał być jedynie jego reprezentantem.

W XXI wieku japońska dynastia cesarska stanęła przed kolejną rewolucyjną zmianą. Przez trzydzieści lat w rodzinie cesarskiej nie urodził się męski potomek, co oznaczało, że w kolejce do tronu stały wyłącznie księżniczki m.in. córka następcy tronu Naruhito i jego żony księżnej Masako. Zgodnie z zasadami dziedziczenia władzy cesarskiej, zawartymi w Koshitsu Tempan (ustawie o dworze cesarskim) cesarzem może jednak zostać wyłącznie mężczyzna, w dodatku wywodzący się z linii męskiej. Musi on ponadto pochodzić z prawego łoża i posiadać status członka rodziny cesarskiej, nie może natomiast być dzieckiem adoptowanym. W obliczu tego problemu w Japonii coraz częściej zaczęły pojawiać się głosy, że na tronie cesarskim powinna zasiąść kobieta, zwłaszcza że w historii Japonii zdarzały się panujące cesarzowe. Nie wydaje się jednak, by cesarski dwór był gotowy do kolejnej, tak rewolucyjnej zmiany, co potwierdza fakt, że dyskusje na temat sukcesji niemal ucichły po przyjściu na świat w 2006 roku Hisahito, bratanka następcy tronu.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s