Delhi – miasto dżinnów

Delhi od setek lat określa się mianem miasta dżinnów. Ich obecność można poczuć w ciasnych uliczkach Starego Delhi, w czasie nocnych egzorcyzmów przy grobowcu świętego nauczyciela Nizamuddina Ćisztiego czy wreszcie w opuszczonym meczecie Dżamali Kamali.

Delhi – wielowiekowa stolica północnoindyjskich imperiów i centrum kultury nazywane jest „miastem dżinnów”. Miasto, niszczone regularnie przez najazdy zawsze podnosiło się z gruzów i nie traciło swojej świetności, a delhijscy muzułmanie od pokoleń wierzą, że jest to właśnie zasługa dżinnów. Zakochane w mieście i uznające je za swoje, dżinny nigdy nie pozwoliły, żeby Delhi opustoszało. Do dziś mają nawiedzać wiele miejsc, zakątków, ruin i opuszczonych meczetów – ich obecność poczuć można podobno w ciasnych uliczkach Starego Delhi, w czasie nocnych egzorcyzmów przy grobowcu świętego nauczyciela Nizamuddina Ćisztiego czy wreszcie w opuszczonym meczecie Dżamali Kamali (w południowodelhijskim Mehrauli) – podobno najbardziej nawiedzonym miejscu w Delhi

W kosmologii islamu dżinny są istotami o innej genezie niż ludzie. Są też od nich starsze, silniejsze i inteligentniejsze. Podobnie jak ludzie – a w przeciwieństwie do aniołów – mogą dysponować swoją wolną wolą i dokonywać wyboru między dobrem a złem. Wierzy się, że wśród dżinnów – ze względu na ich długowieczność – znajdują się i takie, które spotkały osobiście Muhammada i słyszały przekaz Koranu prosto z jego ust.

DSC_2106_1633
Stare Delhi

Dżinny są obecne zarówno w codziennym życiu indyjskich muzułmanów, jak i w uczonych dysputach poświęconych islamowi. Popularne przekazy, krążące wśród delhijczyków zawierają ciekawą historię, która świetnie ilustruje sposób w jaki postrzega się tradycyjnie aktywny udział tych istot w życiu społecznym Indii. Dar-ul-Ulum w Deobandzie było jedną z najważniejszych dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych uczelni muzułmańskich na świecie. Wykształciło wielu reformatorów i wpłynęło na całą światową myśl muzułmańską w okresie kolonialnym. W tak ważnym miejscu nie mogło zabraknąć żądnych wiedzy dżinnów. Według przekazów wielu wykładowców dżinny studiowały na Dar-ul-Ulum! Najpopularniejsza jest opowieść o dozorcy uczelni, który w nocy napotkał dżinny pod postacią węży walczące w zamkniętym pomieszczeniu. Na stole leżały otwarte książki. Zirytowany dozorca wykrzyknął: „To czas na naukę czy przepychanki?” Węże przybrały ludzką postać i skruszone, klnąc się na Boga, przepraszały za zajście i obiecywały, że ich obecność nie będzie więcej dla uczelni problemem.

Delhi to „miasto dżinnów”. Jest to jednak w południowoazjatyckiej tradycji również, a może przede wszystkim miasto pirów – świętych mężów i duchowych nauczycieli sufizmu, czyli mistycznego islamu. Delhi nazywano Bais khadźa ki ćaukhat – Progiem 22 Świętych. Tradycje północnoindyjskiego islamu i dworskiej kultury związanej z muzułmańskimi elitami zostały – o ile nie zniszczone – to poważnie osłabione, a nierzadko zerwane w wyniku podziału Indii Brytyjskich na Indie i Pakistan w 1947 r. To wydarzenie, nazywane po prostu Podziałem (The Partition) okazało się jednym z najważniejszych i definiujących dalszą historię ludzi zamieszkujących Azję Południową momentów. Ruchy ludności na niewyobrażalną skalę i bratobójcze walki są do dziś czarną kartą w historii zarówno brytyjskich, jak i indyjskich elit. Pamięć o tych wydarzeniach obecna jest w każdej niemal rodzinie. Podział był też początkiem gwałtownego spadku znaczenia muzułmanów, ich tradycji, nauki, wizji świata. Przestając być muzułmańskie, Delhi przestawało być jednocześnie „miastem dżinnów” i „miastem sufich”.

DSC_1550_1127
Muzułmańskie budowle w okolicy Mandi House Circle

Związki między tymi dwiema grupami symbolicznych mieszkańców miasta przybierają jednak od kilku dekad nową postać. W Delhi, którego krajobraz religijny naznaczony jest dargami – grobami sufich – kult religijny pojawia się w nowych miejscach. Dargi pełnią funkcję przestrzeni pamięci i samookreślenia dla delhijskich (i nie tylko) muzułmanów; są źródłem lokalnych historii, fundamentem świętej geografii miasta.

Jednym z najpiękniejszych i tętniących artystycznym i studenckim życiem zakątków Delhi są okolice Mandi House Circle. Akademia Literatury, Akademia Sztuk Pięknych, uczelnie artystyczne, teatry… Studenci siedzący na murkach przy ulicy i rozmawiający sztuce, społeczeństwie i przyszłości Indii. Kilka metrów od nich zobaczyć można mazar – muzułmański grób, położony na przypominającej wyspę wydzielonej przestrzeni chodnika. Ma być to grobowiec znanego w tradycji sufickiej świętego męża o imieniu Nanhe Mijan. Od kilku dekad opiekę nad grobem sprawuje jeden człowiek, choć miejsce to odwiedzają muzułmanie i wyznawcy innych religii. Nanhe Mijan jest również jednym z… dżinnów najczęściej wspominanym w czwartkowe noce w ruinach Feroz Śah Kotla.

Old_Mosque_inside_Feroz_Shah_Kotla,_Delhi
Feroz Śah Kotla

Feroz Śah Kotla to dziś miejsce szczególne w Delhi. Są to ruiny pałacu wybudowanego przez sułtana Feroz Saha z dynastii Tuglaków panującej w Delhi w XIV w. W czwartkowe wieczory dziesiątki osób zagubionych w niezrozumiałym dla nich świecie pędzących, rozwijających się Indii pali kadzidła, ofiarowuje kwiaty i pozostawia w ruinach listy do dżinnów; listy pisane odręcznie w hindi, czymkolwiek na czymkolwiek, ale też kaligrafowane pismem arabskim na najdroższym dostępnym papierze; listy będące wyrazem ich niepokoju, frustracji a czasami najzwyklejszej rezygnacji wobec losu, który przypada człowiekowi w udziale. Praktyka ta wyglądająca na prastarą zupełnie taka nie jest. A wydaje się, że przynajmniej nie w ruinach pałacu sułtana. Anand Taneja – badacz, który poświęcił wiele lat na badanie delhijskiej pamięci kulturowej i kultu dżinnów wskazuje, ze praktyki te w Feroz Śah Kotla sięgają połowy lat 70. Szukając ich wyjaśnienia trzeba pamiętać nie tylko o Podziale, który osłabił niezwykle znaczenie muzułmanów w Delhi, przerwał wiele wielowiekowych łańcuchów tradycji i uderzył w całą dworską kulturę indyjskich muzułmanów, ale też o wprowadzonym w 1975 r. przez Indirę Gandhi Stanie Wyjątkowym, który uderzył między innymi w mniejszości religijne w Indiach (co ciekawe, tabliczka przy wspomnianym grobie Nanhe Mijana mówi, że został zbudowany w latach 60.). Społeczne niepokoje, coraz większe napięcia między grupami religijnymi w Indiach, a także pogłębiające się różnice w statusie ekonomicznym i możliwości uczestniczenia w rozwoju niepodległych Indii zmusiły wiele grup do nowego zdefiniowania swojej tożsamości i roli jaką chcą odgrywać. Problem ten zaczął szczególnie mocno dotyczyć zamieszkujących przez setki lat Delhi muzułmanów.

DSC_2114_1641
Stare Delhi

Pamięć o muzułmańskim dziedzictwie Delhi była przez lata po podziale sukcesywnie wymazywana. Ponoć na prośbę o ochronę delhijskich ruin premier Nehru miał odpowiedzieć, że połowa Delhi to ruiny. Nie pójdziemy naprzód zachowując je. Uderzająca jest historia meczetu z czasów dynastii Tuglaków, który znajdował się w okolicach dzisiejszego, wspomnianego już Mandi House. Na miejscu czternastowiecznego meczetu powstał w latach 50. kompleks budynków Akademii Sztuk Pięknych (Lalit Kala Akademi). Podobno został on zakopany w całości na terytorium Akademii, a nie zniszczony tylko dlatego, że interweniował w tej sprawie wielki uczony muzułmański, ówczesny minister edukacji – Maulana Azad. Po kopcu skrywającym meczet nie ma dziś jednak śladu.

Listy pisane do dżinnów w Feroz Śah Kotla są papierkiem lakmusowym sytuacji politycznej i społecznej w Indiach. Nowe miejsca kultu, nowe religijne zwyczaje to próba odkrycia na nowo tradycji przerwanej przez Podział i osłabionej przez Stan Wyjątkowy. Warto zaznaczyć, że miejsce to odwiedzają nie tylko muzułmanie, ale i hindusi czy sikhowie. Słowem, wszyscy Ci, którzy uznają, że ostatnią instancją, do której mogą się zwrócić w walce o sprawiedliwość i lepszy los są dżinny.

Krzysztof Gutowski

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s