Wyspa Bogów w Kraju Jednego Boga, czyli hinduizm na Bali

Indonezja to najludniejszy kraj muzułmański na świecie. Równie dobrze jak islam ma się tam jednak hinduizm.

Wydawać by się mogło, ze współczesne systemy religijne silnie podkreślają uniwersalizm, a swoje przesłanie kierują do ludzi niezależnie od rasy i pochodzenia, jednocześnie pragnąc zyskać jak największe rzesze wyznawców. Jest to jednak dość mylny obraz, zbudowany w oparciu o misjonarskie religie monoteistyczne (islam i chrześcijaństwo). Wiele systemów religijnych w praktyce ogranicza się do konkretnego obszaru – przykładem może być hinduizm, który z wyjątkiem adaptacji przez Zachód niektórych idei filozoficznych szkół hinduskich, pozostał przede wszystkim religią mieszkańców Subkontynentu Indyjskiego (i osób o południowoazjatyckich korzeniach mieszkających poza tym regionem). Ciekawym wyjątkiem jest tutaj niezwykle silna tradycja hinduska na indonezyjskiej wyspie Bali.

Początki hinduizmu na terenie dzisiejszej Indonezji sięgają początków pierwszego tysiąclecia. Inskrypcje wymieniające hinduskich bogów oraz coraz liczniejsze wykopaliska archeologiczne wskazują, że ekspansja hinduizmu i buddyzmu na te obszary trwała bardzo długo. Powinniśmy wyobrażać ją sobie raczej w kategoriach powolnego i stopniowego przenikania niż – jak to jeszcze nie dawno było postrzegane – narzucania tego wyznania przez przybyszy z południa Indii. Chociaż to oczywiście najbliższe geograficznie regiony południowych Indii są źródłem znanej nam dziś na Bali formy hinduizmu.

Prambanan_Java245
Hinduska świątynia na Jawie. By Arabsalam – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=50903004

Tradycje hinduskie zadomowiły się nie tylko na terytorium wyspy Bali, która obecnie jest z hinduizmem silnie kojarzona. Ślady tego systemu religijnego, a także towarzyszącej mu kultury i sztuki znajdujemy na innych wyspach Indonezji.

Charakterystyczna dla peryferyjnego z punktu widzenia Subkontynentu hinduizmu balijskiego jest bardzo silna obecność wierzeń ludowych (animistycznych, szamańskich), a także buddyjskich. Buddyzm therawady zdominował wszak kulturowo niemal całą Azję Południowo-Wschodnią, czego przykładem może być sławny kompleks Borobodur na Jawie. Synkretyzm hindusko-buddyjski nie powinien więc zaskakiwać. Gdy mowa o warstwie wierzeniowej to na Bali hindusi czczą wszystkich najważniejszych bogów hinduizmu indyjskiego. Silną podstawą teologiczną jest w tym przypadku idea Trzech Postaci – Trimurti, czyli bogów: Brahmy, Wisznu i Śiwy. Faktem jest jednak, że w niektórych okresach – i nadal jest to widoczne – dominował na Bali kult Śiwy.

Jednym z ciekawszych zjawisk związanych z hinduizmem balijskim jest struktura społeczna mieszkańców tej wyspy. Otóż na Bali zachował się system kastowy, a dokładniej i precyzyjniej specyficzny system warnowy, którego idea ma korzenie indyjskie. W Indiach społeczeństwo hinduskie tradycyjnie dzieli się na cztery warny (klasy społeczne) oraz kasty. Warny mają charakter ponadlokalny, a początki tego systemu sięgają najstarszych okresów rozwoju hinduizmu. Jest to znany – i mylony z kastami – podział na: braminów (kapłanów), kszatrijów (wojowników i posiadaczy ziemskich), wajśjów (kupców i rolników) oraz śudrów (grupy służebne). Podział na kasty ma charakter lokalny, związany jest z wykonywanym zawodem oraz charakteryzuje go nakaz małżeństwa w obrębie kasty właśnie. Na Bali społeczeństwo dzieli się na cztery warny: 

  • Soedra (śudrowie) – rolnicy, większość populacji;

  • Wesia (wajśjowie) – kupcy i niżsi urzędnicy;

  • Satria (kszatrijowie) – wojownicy, ale w praktyce arystokracja i rody królewskie;

  • Brahmana (bramini) – kapłani i osoby związane z religią

Co ciekawe podział ten – jako coś zaadaptowanego z zewnątrz – ma nieco luźniejszy charakter i przez stulecia w mniej istotnych, lokalnych świątyniach kapłanami byli oczywiście śudrowie. Poza społecznościami wiejskimi i na poziomie oficjalnych deklaracji nadal jednak podstawową praktyczną realizację systemu kast (warn) widzimy w tym, że członkowie niższych w hierarchii społeczności proszą braminów o posługę religijną.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Zespół świątynny Pura Besakih na Bali.

Na koniec warto chyba zastanowić się nad statusem hinduizmu w Indonezji, która jest przecież najludniejszym krajem muzułmańskim na świecie. W latach 50. Początkowo bardzo liberalne indonezyjskie Ministerstwo Religii zostało poddane wpływom i kontroli konserwatywnych muzułmanów. Problemem dla wyznawców hinduizmu stała się definicja religii. Aby uzyskać status religii oficjalnej, „legalnej” religia ta musi być monoteizmem, a także zawierać skodyfikowany system praw religijnych i posiadać proroka oraz świętą księgę. Dla hindusów w Indonezji taka definicja religii okazała się olbrzymim wyzwaniem. Początkowo pozbawieni prawa do bycia wyznawcami „oficjalnej” religii akceptowanej przez państwo hindusi musieli redefiniować swoje wierzenia oraz przedstawić je w sposób, który pozwoliłby uznać ich system religijny za monoteizm. Efektem wieloletniej pracy elit religijnych stała się zbiorowa petycja z 1958 roku, które jasno definiowała hinduizm jako monoteizm i w uporządkowany sposób wskazywała na wyznawane wartości, zasady życia społecznego i religijnego oraz teksty, które są uznawane za święte. Hinduizm jest obecnie akceptowany przez władze Indonezji jako religia, którą mogą wyznawać obywatele tego państwa.

Krzysztof Gutowski

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s